ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಮುಖ ಜಲಾಶಯಗಳು ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಭೌಗೋಳಿಕ ಪರಿಚಯ: (The major reservoirs in Karnataka and their geographical Details)

 ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಮುಖ ಜಲಾಶಯಗಳು ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಭೌಗೋಳಿಕ ಪರಿಚಯ: 

(The major reservoirs in Karnataka and their geographical Details)

 ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━

ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿರುವ,  ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಮುಖ ಜಲಾಶಯಗಳು ಹಾಗೂ ಈ ಜಲಾಶಯಗಳ ನದಿ, ಭೌಗೋಳಿಕ ಪ್ರದೇಶ, ಪ್ರಯೋಜನ ಪಡೆಯುವ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯಗಳ ಸಮಗ್ರ ಪರಿಚಯ ಇಲ್ಲಿದೆ:

---

೧. ಕೆ.ಆರ್.ಎಸ್ (ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಸಾಗರ)

• ಸುರಕಿ ಗಾರೆ (Surki mortar) ಬಳಸಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಅಣೆಕಟ್ಟು.
  

• ನದಿ: ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಅತಿ ಉದ್ಧನೆಯ ನದಿ ಕಾವೇರಿ. (ಹೇಮಾವತಿ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣತೀರ್ಥ ನದಿಗಳ ಸಂಗಮದ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ).
• ಸ್ಥಳ/ಪ್ರದೇಶ: ಮಂಡ್ಯ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕಣ್ಣಂಬಾಡಿ ಗ್ರಾಮ. 
• ಉಪಯೋಗ ಪಡೆಯುವ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು: ಮಂಡ್ಯ, ಮೈಸೂರು, ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರ (ಕುಡಿಯುವ ನೀರು) ಮತ್ತು ತಮಿಳುನಾಡು.
• ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯಗಳು: ಇದರ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರಂಗನತಿಟ್ಟು ಪಕ್ಷಿ ಧಾಮ (Ranganathittu Bird Sanctuary - ಕರ್ನಾಟಕದ ಮೊದಲ ರಾಮ್‌ಸರ್ ತಾಣ) ಇದೆ. 
• ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು:
  • ಇದನ್ನು ಮೈಸೂರಿನ ಮಹಾರಾಜರಾದ ನಾಲ್ವಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರ್ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯ ಇಂಜಿನಿಯರ್ ಸರ್ ಎಂ. ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ಅವರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ (1911-1932) ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು.
  • ಇದರ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಪ್ರಸಿದ್ಧ ಬೃಂದಾವನ ಉದ್ಯಾನವನ (Brindavan Gardens) ಇದೆ. 
• 
  

೨. ಹಾರಂಗಿ ಜಲಾಶಯ

• ಹಾರಂಗಿ ಕಾವೇರಿ ನದಿಯ ಮುಖ್ಯ ಉಪನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಇದಕ್ಕೆ ಸುವರ್ಣಾವತಿ ಎಂಬ ಹೆಸರೂ ಇದೆ. ಈ ನದಿ ಮಡಿಕೇರಿ ತಾಲೂಕಿನ ಬೋರೋ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಉಗಮವಾಗಿ ಕುಶಾಲನಗರದ ಕೂಡಿಗೆ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಕಾವೇರಿ ನದಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ಹುದುಗೂರು ಎಂಬಲ್ಲಿ ಈ ನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಡ್ಯಾಂ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ.
• ಸ್ಥಳ/ಪ್ರದೇಶ: ಕೊಡಗು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸೋಮವಾರಪೇಟೆ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹುದುಗೂರು ಗ್ರಾಮ.
• ಉಪಯೋಗ ಪಡೆಯುವ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು: ಕೊಡಗು ಮತ್ತು ಮೈಸೂರು ಜಿಲ್ಲೆಗಳು.
• ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯಗಳು: ಇದರ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿ ತಲಕಾವೇರಿ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯ ಹಾಗೂ ದುಬಾರೆ ಆನೆ ಶಿಬಿರ ಇವೆ. ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಹಾರಂಗಿ ಆನೆ ಶಿಬಿರ ಮತ್ತು ಮರ ಉದ್ಯಾನವನವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ.
• ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು: ಕಾವೇರಿ ನದಿ ಕೊಳ್ಳದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಮೊದಲ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಇದಾಗಿದೆ.
• 
  

೩. ಕಬಿನಿ ಜಲಾಶಯ

• 
  
• ನದಿ: ಕಬಿನಿ ನದಿ (ಕಪಿಲಾ ನದಿ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಕಾವೇರಿಯ ಉಪನದಿ).
• ಸ್ಥಳ/ಪ್ರದೇಶ: ಮೈಸೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೆಚ್.ಡಿ. ಕೋಟೆ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಬೀಚನಹಳ್ಳಿ ಗ್ರಾಮ.
• ಉಪಯೋಗ ಪಡೆಯುವ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು: ಮೈಸೂರು, ಚಾಮರಾಜನಗರ ಮತ್ತು ತಮಿಳುನಾಡು.
• ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯಗಳು: ಈ ಜಲಾಶಯದ ಹಿನ್ನೀರು (Backwaters) ಪ್ರಸಿದ್ಧ ನಾಗರಹೊಳೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ (ರಾಜೀವ್ ಗಾಂಧಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ) ಮತ್ತು ಬಂಡೀಪುರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಇದು ಏಷ್ಯಾದಲ್ಲೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಆನೆಗಳನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುವ ತಾಣವಾಗಿದೆ.
• ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು: ಇದು ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಅರಸರ ಹಾಗೂ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಪ್ರಮುಖ ಬೇಟೆಯಾಡುವ ತಾಣವಾಗಿತ್ತು (Shikar hotspot).
• 
  

೪. ಹೇಮಾವತಿ ಜಲಾಶಯ

• 
  
• ನದಿ: ಹೇಮಾವತಿ ನದಿ (ಕಾವೇರಿಯ ಉಪನದಿ - ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನ ಬಲ್ಲಾಳರಾಯನದುರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ).
• ಸ್ಥಳ/ಪ್ರದೇಶ: ಹಾಸನ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಗೊರೂರು ಎಂಬ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದೆ (ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಗೊರೂರು ಅಣೆಕಟ್ಟು ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ).
• ಉಪಯೋಗ ಪಡೆಯುವ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು: ಹಾಸನ, ಮಂಡ್ಯ ಮತ್ತು ತುಮಕೂರು ಜಿಲ್ಲೆಗಳು.
• ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯಗಳು: ಇದರ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶವು ಪುಷ್ಪಗಿರಿ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಬಿಸ್ಲೆ ಮೀಸಲು ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಿದೆ.
• ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು: ಜಲಾಶಯದ ಹಿನ್ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಡೆಯಾಗುವ ಫ್ರೆಂಚ್ ಮಿಷನರಿಗಳು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಶೆಟ್ಟಿಹಳ್ಳಿ ರೋಸರಿ ಚರ್ಚ್ (ಗಾಥಿಕ್ ಶೈಲಿ) ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತದೆ. 
• 
  

೫. ಲಿಂಗನಮಕ್ಕಿ ಮತ್ತು ಸೂಪಾ (ಕಾಳಿ)

• 
  
• ಲಿಂಗನಮಕ್ಕಿ: ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಾಗರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿದ್ದು, ಶರಾವತಿ ನದಿಗೆ ಕಟ್ಟಲಾಗಿದೆ. ಇದು ವಿಶ್ವಪ್ರಸಿದ್ಧ ಜೋಗ ಜಲಪಾತಕ್ಕೆ ನೀರಿನ ಮೂಲವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಸುತ್ತಲೂ ಶರಾವತಿ ಕಣಿವೆ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯವಿದೆ (ಇದು ಸಿಂಹಬಾಲದ ಕೋತಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ). ಕರ್ನಾಟಕದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನಾ ಕೇಂದ್ರ (ಶರಾವತಿ ಯೋಜನೆ) ಇಲ್ಲಿದೆ.
• ಸೂಪಾ: ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಜೋಯ್ಡಾ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿದ್ದು, ಕಾಳಿ ನದಿಗೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ದಾಂಡೇಲಿ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಕಾಳಿ ಹುಲಿ ಸಂರಕ್ಷಿತ ಪ್ರದೇಶದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಇದು ರಾಜ್ಯದ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಅಣೆಕಟ್ಟಾಗಿದೆ.
• ಕಾಳಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಯ ಮುಖ್ಯ ಜಲಾಶಯ (ನಾಗಝರಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಕೇಂದ್ರಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯ ಜಲಮೂಲ).
  

೬. ತುಂಗಭದ್ರಾ ಜಲಾಶಯ (ಪಂಪಾಸಾಗರ)

• 
  
• ನದಿ: ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿ (ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿಯ ಪ್ರಮುಖ ಉಪನದಿ).
• ಸ್ಥಳ/ಪ್ರದೇಶ: ವಿಜಯನಗರ (ಹಳೆಯ ಬಳ್ಳಾರಿ) ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊಸಪೇಟೆ ಬಳಿ ಇದೆ.
• ಉಪಯೋಗ ಪಡೆಯುವ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು: ಬಳ್ಳಾರಿ, ವಿಜಯನಗರ, ಕೊಪ್ಪಳ, ರಾಯಚೂರು ಹಾಗೂ ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ತೆಲಂಗಾಣ ರಾಜ್ಯಗಳು.
• ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯಗಳು: ಇದರ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿ ಏಷ್ಯಾದ ಮೊದಲ ಕರಡಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯವಾದ ದಾರೋಜಿ ಕರಡಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯ (Daroji Sloth Bear Sanctuary) ಮತ್ತು ತುಂಗಭದ್ರಾ ನೀರುನಾಯಿ (Otter) ಸಂರಕ್ಷಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ.
• ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು: ಇದನ್ನು ಅಂದಿನ ಮೈಸೂರು ಮತ್ತು ಹೈದರಾಬಾದ್ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳ ಜಂಟಿ ಯೋಜನೆಯಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಇದು ಮಣ್ಣು ಮತ್ತು ಸುರುಕಿ ಗಾರೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ದೈತ್ಯ ಅಣೆಕಟ್ಟಾಗಿದೆ. 
• 
  

೭. ಮಲಪ್ರಭಾ ಮತ್ತು ಘಟಪ್ರಭಾ

• 
  
• ಮಲಪ್ರಭಾ (ರೇಣುಕಾ ಸಾಗರ): ಬೆಳಗಾವಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸವದತ್ತಿ ಬಳಿ ನವಿಲುತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಮಲಪ್ರಭಾ ನದಿಗೆ (ಕೃಷ್ಣಾದ ಉಪನದಿ) ಕಟ್ಟಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಧಾರವಾಡ, ಬೆಳಗಾವಿ, ಗದಗ ಮತ್ತು ಬಾಗಲಕೋಟೆ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಿಗೆ ಆಸರೆಯಾಗಿದೆ.
• ಘಟಪ್ರಭಾ (ಹಿಡಕಲ್ ಅಣೆಕಟ್ಟು): ಬೆಳಗಾವಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹುಕ್ಕೇರಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹಿಡಕಲ್ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿದೆ. ಇದನ್ನು ಘಟಪ್ರಭಾ ನದಿಗೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದರ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ವಲಸೆ ಹಕ್ಕಿಗಳಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾದ ಘಟಪ್ರಭಾ ಪಕ್ಷಿಧಾಮವಿದೆ. [20, 23]
• 
  

೮. ಭದ್ರಾ ಜಲಾಶಯ (ಲಕ್ಕವಳ್ಳಿ)

• 
  
• ನದಿ: ಭದ್ರಾ ನದಿ (ತುಂಗಭದ್ರಾದ ಉಪನದಿ).
• ಸ್ಥಳ/ಪ್ರದೇಶ: ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ತರಿಕೇರೆ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಲಕ್ಕವಳ್ಳಿ ಗ್ರಾಮದ ಬಳಿ ಇದೆ.
• ಉಪಯೋಗ ಪಡೆಯುವ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು: ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು, ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ದಾವಣಗೆರೆ ಮತ್ತು ಚಿತ್ರದುರ್ಗ.
• ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯಗಳು: ಇದರ ಸುತ್ತಲೂ ದಟ್ಟವಾದ ಭದ್ರಾ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯ (ಮುತ್ತೋಡಿ ಅರಣ್ಯ) ಮತ್ತು ಭದ್ರಾ ಹುಲಿ ಸಂರಕ್ಷಿತ ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. [20, 24, 25]
• 
  

೯. ಆಲಮಟ್ಟಿ (ಲಾಲ್ ಬಹದ್ದೂರ್ ಶಾಸ್ತ್ರಿ ಸಾಗರ) ಮತ್ತು ನಾರಾಯಣಪುರ (ಬಸವ ಸಾಗರ)

• 
  
• ಆಲಮಟ್ಟಿ ಜಲಾಶಯ: ವಿಜಯಪುರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ನಿಡಗುಂದಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಆಲಮಟ್ಟಿ ಬಳಿ ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿಗೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಮೇಲ್ಕೃಷ್ಣಾ ಯೋಜನೆ (UKP) ಯ ಪ್ರಮುಖ ಹಂತವಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ವಿಜಯಪುರ, ಬಾಗಲಕೋಟೆ, ಕಲ್ಬುರ್ಗಿ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಿಗೆ ನೀರಾವರಿ ಸೌಲಭ್ಯ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.
• ನಾರಾಯಣಪುರ ಜಲಾಶಯ: ಯಾದಗಿರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸುರಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ನಾರಾಯಣಪುರ ಬಳಿ ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿಗೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ರಾಯಚೂರು, ಯಾದಗಿರಿ ಮತ್ತು ಕಲ್ಬುರ್ಗಿ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಕೃಷಿಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಆಧಾರವಾಗಿದೆ.
• 
  

---

ಪರೀಕ್ಷಾ ನೆನಪಿಗಾಗಿ (Quick Tips):

1. ಕಾವೇರಿ ಕೊಳ್ಳದ ಜಲಾಶಯಗಳು: ಕೆಆರ್‌ಎಸ್, ಹಾರಂಗಿ, ಕಬಿನಿ, ಹೇಮಾವತಿ. 
2.  ಕೃಷ್ಣಾ ಕೊಳ್ಳದ ಜಲಾಶಯಗಳು: ಆಲಮಟ್ಟಿ, ನಾರಾಯಣಪುರ, ತುಂಗಭದ್ರಾ, ಮಲಪ್ರಭಾ, ಘಟಪ್ರಭಾ.
3. ಪಶ್ಚಿಮಾಭಿಮುಖ ನದಿಗಳ ಜಲಾಶಯಗಳು: ಲಿಂಗನಮಕ್ಕಿ (ಶರಾವತಿ), ಸೂಪಾ (ಕಾಳಿ). 
4.  ಅತಿ ಹಳೆಯ ಮಾನವ ನಿರ್ಮಿತ ಅಣೆಕಟ್ಟು: ವಾಣಿ ವಿಲಾಸ ಸಾಗರ (ಮಾರಿ ಕಣಿವೆ - 1907).
5. ​ರಾಜ್ಯದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನಾ ಜಲಾಶಯಗಳು: ಲಿಂಗನಮಕ್ಕಿ (ಶರಾವತಿ) ಮತ್ತು ಸೂಪಾ (ಕಾಳಿ).
6. ​ಅಂತರರಾಜ್ಯ ಜಂಟಿ ಯೋಜನೆಗಳು: ತುಂಗಭದ್ರಾ (ಕರ್ನಾಟಕ - ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ).
7. ​ಕೃಷ್ಣಾ ಮೇಲ್ದಂಡೆ ಯೋಜನೆ (UKP): ಆಲಮಟ್ಟಿ ಮತ್ತು ನಾರಾಯಣಪುರ ಜಲಾಶಯಗಳು.